گفت ( 1 ) اين حاجز جزيره‌هاست ( 2 ) كه در دريا بود . * ( أَ إِله مَعَ اللَّه ) * ، با خداى - عزّ و جلّ - خداى ديگر هست كه اين مىكند ؟ يا او را بر اين يارى مىدهد ؟ * ( بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) * ، بل بيشتر ايشان نمىدانند . * ( أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاه ) * ، يا كيست كه او اجابت كند مضطر درمانده حال به ضرورت رسيده را ؟ و لفظ « مضطرّ » ، هم فاعل را بشايد و هم مفعول ، و اين جا مفعول است من قولهم : اضطرّ فلان الى كذا . و فرق ميان ايشان در لفظ پيدا نشود براى ادغام ، و انّما به معنى و قرينه دانند . عبد اللَّه عبّاس ( 3 ) گفت : مضطرّ مجهود باشد به رنج آورده . سدّى گفت : مضطرّ آن باشد كه او را حول و قوّت نبود . ذو النّون گفت : آن باشد كه علاقه ( 4 ) كه از ميان او و جز خداى باشد ببرد . سهل بن عبد اللَّه گفت : مضطرّ آن مفلسى باشد كه چون دست به خداى بردارد او را از طاعت وسيلتى نبود . * ( وَيَكْشِفُ السُّوءَ ) * ، و كشف بدى و آفات و بلا كند . * ( وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الأَرْضِ ) * ، و شما را به خلفا و بازماندگان ( 5 ) گذشتگان ( 6 ) كه در زميناند كرد ، تا چون گروهى را ببرد گروهى را بيارد . * ( أَ إِله مَعَ اللَّه ) * ، با خداى خدايى ديگر هست ؟ * ( قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ ) * ، كم انديشه مىكنى ، و « ما » مصدرى است ، يعنى قليلا تذكّركم ، و روا باشد كه زيادت بود ، اى تذكّرون قليلا ، اى تذكّرا قليلا ( 7 ) . بر قول [ اوّل ] ( 8 ) حال بود ، بر قول دوم صفت مصدرى محذوف . * ( أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ) * ، يا كيست كه او شما را ره نمايد در تاريكى در دريا و خشك ( 9 ) چون به سفر روى ( 10 ) ؟ * ( وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً ) * ( 11 ) * ( بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِه ) * ، و كيست آن كه بفرستد بادهاى زنده باز كننده ؟ نشرا ( 12 ) ، اى ناشرة ، از باب

--> ( 1 ) . آب ، آز : گفته‌اند ، مش ، كا : گفتند . ( 2 ) . آط ، آب ، آج ، آل ، آز ، مش : جزيرهاست ، كا : جزيرها نيست . ( 3 ) . آب رضى اللَّه تعالى عنهما . ( 4 ) . كا : هر علامت . ( 5 ) . كا : بازمندگان . ( 6 ) . آط : گذشتگان . ( 7 ) . آط : يذكر ، با توجّه به ديگر نسخه‌ها تصحيح شد . ( 8 ) . آط : ندارد ، از آب ، افزوده شد . ( 9 ) . كا : بيابان . ( 10 ) . آب ، آج ، آز ، كا : رويد . ( 11 ) . آط : نشرا ، به قياس با متن قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 12 ) . كذا : در نسخه‌هاى آط ، آب ، آج ، آب ، آل ، مش ، با توجّه به وجهى از قراءات و معنى متعاقب اين كلمه در متن ، صورت كلمه به صورت « بشرا » ، تغيير داده نشد .